Dijital İş Platformlarında Çalışma Koşulları: Fırsatlar, zorluklar ve düzgün iş arayışı

1.2.2021

Emre Yıldırım

              Hızla dijitalleşen dünyanın yanı sıra pandeminin hayatımızda büyük yer edinmesiyle birlikte uzaktan çalışma kavramını daha sık duyar olduk. Peki sadece uzaktan çalışmak için insanlara iş sunan dijital iş platformları olduğunu biliyor muydunuz? Bu yazımızda uzaktan iş imkanları sağlayan dijital iş platformlarını, bu platformlarda çalışan kişileri, sebeplerini ve koşullarını daha yakından inceleyeceğiz.

              İnternet tabanlı dijital iş platformları programlamadan grafik tasarımına, telif hakkı almaktan rutin yazışma işlerine kadar sayısız görev için şirketlere gerçek zamanlı işe alım imkânı sunuyor. Bu platformlarda dünyanın farklı yerlerinde ve zaman dilimlerinde yaşayan sayısız insan çalışıyor. Bu çalışanlar şirketlere projeleri sabah ya da gece, diledikleri herhangi bir zamanda teslim alma fırsatı sunuyorlar. Bilgi işleme, ev güvenlik sistemleri, kendi kendine giden arabalar… Bu iş kollarının otomasyonla ya da yapay zekayla yürütüldüğünü sanıyordunuz değil mi? Aslında bu “görünmez” çalışanlar bu iş kollarında olmazsa olmaz pozisyondalar. Bu platformlardaki büyüme Haziran 2016-Mart 2019 arasında varolan büyüklüğün üçte biri kadar artış göstermiş ve bu hızda artmaya devam edecek gibi gözüküyor. İlginçtir ki araştırmacılar otomasyon ve yapay zekâ geliştikçe bu işlere olan talebin azalacağı yerde artacağını öngörüyorlar.

              Dijital iş platformlarındaki işler “mikrogörevler” ve “makrogörevler” olarak ikiye ayrılabilir. Mikrogörevler genellikle telif hakkı alma, ürün sınıflandırma, veri doğrulama, içerik düzenleme, yazı veya ses transkripsiyonu, anket doldurma gibi basit işlerdir. Ücretler platform tarafından ya da çalışanı işe alan platform müşterisi tarafından belirlenir ve müşteriler ücret öderler. Makrogörevler daha uzun süren, programlama ya da grafik tasarımı gibi daha özelleşmiş beceriler gerektiren görevlerdir. Çoğu makrogörev hizmeti sunan platformlar çalışanların kişisel profillerini, uzmanlık alanlarını ve puanlarını gösteren bir tasarımla çalışırlar. Bu platformlarda çalışanlar müşteriyle pazarlık yaparak yapılacak iş için son fiyatı kararlaştırırlar. Müşteriler çalışanlara saat başına ya da proje başına ödeme yapabilirler. Eğer saat başı ödeme yapılacaksa platform çalışan kişiyi gözetleme yazılımı aracılığıyla iş boyunca denetleyebilir. Çoğu makrogörev platformu müşteriden değil çalışan kişiden, projenin maliyetinin %5 ila %20’si oranında ücret alırlar.

              Dijital iş platformları genellikle kendi çalışanlarını serbest meslek olarak sınıflandırırlar. Çalışana güvence ya da sosyal güvenlik imkanları sağlamaya yanaşmazlar. Çalışanların platforma katılmadan önce “Hizmet Kullanım Şartları” belgesini kabul etmeleri gerekir. Bu belge çalışanın nasıl ve ne zaman para alacağı, yaptıkları işlerin nasıl değerlendirileceği, eğer işler ters giderse yardım almak için nereye başvurmaları gerektiği gibi bilgiler içerir. Çalışanlar ve müşteriler dünyanın dört bir yanına dağılmış olduğu için çalışma koşullarının belirlenmesi kolay bir iş değildir. Bunun yanı sıra, çalışanlar bir kuruma bağlı olmayan bağımsız taraflar sayıldıkları için kolektif olarak organize olma hakkından da yoksun bırakılıyorlar. Organize olmalarına izin verilse dahi farklı yerlerde olmaları işleri zorlaştırıyor.

Çalışanlar kimler? Çalışma koşulları nasıl?

              Dijital iş platformlarının çalışma koşullarının daha iyi anlaşılması için Uluslararası Çalışma Organizasyonu (ILO) dünyanın önde gelen 5 mikrogörev platformunda çalışan insanların katıldığı bir araştırma yürüttü. Bu çalışmaya 75 ülkeden, dünyanın tüm kıtalarından insanlar katıldı. Araştırmada ortaya çıkan veriler şu şekilde;

  • Platformda çalışan her 5 insandan 1’i şehirde yaşıyor,
  • %80’inden fazlası lise sonrası eğitimine devam ediyor,
  • Çalışanların yaş ortalaması 33.2,
  • Erkek çalışanlar kadın çalışanlardan daha fazla,
  • Katılımcıların %32’si başka işlerde de çalışıyor,
  • %22’si evden çalışmayı tercih ettikleri için bu platformda olduğunu söylüyor,
  • Her 3 çalışandan 1’i ana gelirini bu çalışmalardan kazanıyor.

              Çalışanların eğitim seviyesinin yüksek olduğu düşünüldüğünde toplam kazançları görece düşük. Saatlik ücretler 2- 6,5 dolar arası değişiyor. Çalışanların toplam kazançlarının düşük olmasının bir sebebi de düzenli olarak iş alamıyor olmaları. Çalışanlar her saat ortalama 20 dakika iş aramak, yeterlilik testlerine katılmak, müşterilerin güvenilirliğini araştırmak gibi kendilerine zaman, zaman kaybettirdiği için de para kaybettiren işler yapmak durumunda kalıyorlar.

              Bu tarz serbest meslek olarak kabul edilen işlerde çalışmanın emeklilik maaşı ya da Sosyal Güvenlik Kurumu haklarından faydalanma gibi noktalarda çalışanı yalnız bıraktığı da bir gerçek. Çalışanların bir diğer endişeleri ise teslim ettikleri işin reddedilme olasılığı. Neredeyse 10 çalışandan 9’unun yaptığı herhangi bir iş reddedilmiş ve ücretleri ödenmemiş. Çalışanının talimatlara uymaması ya da hata yapması gibi gerekçeler kabul edilebilir olsa da çoğu zaman problemler çalışanın kontrolünün dışında oluyor: net olmayan yönergeler, teknik hatalar, ya da keyfi iptaller gibi… Reddedilen işler aynı zamanda çalışanın platformdaki puanının düşmesine ve halihazırda rekabetçi olan platformda daha az iş alabilmesine sebep olabiliyor. Genellikle reddetme noktasında yetersiz gerekçeler gösteriliyor, hatta hiç gösterilmiyor; durumun telafisi için de çalışana çok az seçenek sunuluyor.

Dijital iş platformlarında nitelikli iş için atılan adımlar

              Çoğu başarılı şirket için nitelikli ürünler ortaya konsa da çalışanların kazancı genelde minimum maaştan düşük oluyor. Çalışanlar öngörülemeyen gelir azlığına ya da çokluğuna göre hareket etmek ve güvencesiz çalışmak zorunda bırakılıyorlar. Aslında bunların hiçbiri düzeltilemeyecek şeyler değil. Hatta tersine, bu şartların düzenlenmesiyle çalışanların çalışma koşulları iyileştirilebilir.

              Ocak ayında Uluslararası Çalışma Organizasyonu dijital iş platformları için uluslararası bir denetim sisteminin oluşturulması için çağrıda bulundu. Bu düzenleme platformların ve müşterilerin, çalışanların azami haklarına ve korunma ihtiyaçlarına itibar edilmesi gerekliliğini vurguluyor. Böyle bir denetim sistemi minimum standartları belirleyebilir, ödemelerin yapılması ve sosyal güvencenin sağlanması için gerekli altyapıyı kurabilir.

              Gelecek dünyayı sınırları aşan dijital iş platformları olmada hayal etmek çok zor. Çalışan herkese nitelikli iş sağlanması için girişimlerde bulunmanın vakti geldi.

Kaynakça: https://voxeu.org/article/working-conditions-digital-labour-platforms


Diğer Yazılarımız